Na een week van intense politieke crisis over het rapport van de Commissie Davids over hoe Nederland de oorlog in Irak 'inrommelde' en over de verlenging van de militaire missie in Uruzgan, viel het kabinet. De PvdA-ministers nemen ontslag en een rompkabinet van CDA en CU doet de lopende zaken af.

Pieter Brans

De onmiddellijke oorzaak is de ambitie van CDA-minister Verhagen (die ook ambities heeft als CDA leider) om hoe dan ook de missie in Uruzgan voort te zetten. Binnen de PvdA is er druk om de missie in Uruzgan te beëindigen, de PvdA is al te vaak door het stof gegaan en dat kan nu niet nog een keer, zo vlak voor de verkiezingen. In 2007 besloot het kabinet dat de missie “hoe dan ook” beëindigd zou worden in augustus 2010. Onder druk van Washington en de NAVO werkte minister Verhagen (Buitenlandse Zaken) op allerlei manieren aan de verlenging van de militaire missie, ondanks de gemaakte afspraken In het kabinet. Ongeveer de helft van de Nederlanders is tegen doorgaan.

De PvdA hield vast aan de eerder gemaakte afspraken en weersprak dat de situatie was veranderd door het nieuwe beleid van President Obama. Het lijkt erop dat partijleider Bos inderdaad niet of in ieder geval niet goed was geïnformeerd over de brief van de secretaris-generaal van de NAVO.

En natuurlijk was het niet de eerste crisis. We hadden al de problemen rond de JSF, de conflicten rond het rapport van de Commissie Davids, de verhoging van de AOW-leeftijd waarbij de PvdA leiding zijn nek uitstak. Het werd moeilijker en moeilijker deze conflicten beheersbaar te houden. Op de achtergrond groeide de steun voor rechts, vooral voor Geert Wilders. Zijn weigering om behalve in Den Haag en Almere mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen was een briljante tactische zet: de frustraties daarover gaven hem een ideale springplank voor de landelijke verkiezingen in 2011. Overigens opent de kabinetscrisis nieuwe mogelijkheden voor het verzet. Tegen de AOW-maatregel: ook dat wetsvoorstel kan het rompkabinet niet indienen.

Maar de meer fundamentele kwestie is het programma van bezuinigingen tot een bedrag van 35 miljard Euro dat het kabinet in voorbereiding had. Nadat onder leiding van Bos tegen de 100 miljard Euro was uitgegeven om de doorgerotte Nederlandse banken overeind te houden, kwam het kabinet met de rekening: de publieke sector moest bloeden voor het tekort. Net als in andere Europese landen moest wat er nog over was van de welvaartsstaat, nu maar worden "weggesaneerd".

Dat de Nederlandse arbeidersklasse beschikt niet over de leiding en het soort organisaties die nodig zijn om zich tegen dit soort aanvallen goed te verdedigen, is bij de AOW-crisis wel gebleken. Er is nu weinig reden om te staan juichen, al geeft het een korte adempauze in de lopende bezuinigingen. Natuurlijk zal geen enkele arbeider treuren om het verdwijnen van het kabinet Balkenende IV, integendeel. Maar verkiezingen in 2011 zou een periode van een jaar hebben gegeven om de beweging op te bouwen en te herstellen van de nederlaag die de FNV-leiding veroorzaakte in de AOW-kwestie. De Nederlandse politieke elite, gesteund door de bazen zal de komende verkiezingscampagne ingaan met het motto dat bezuinigingen “noodzakelijk” en “onvermijdelijk” zijn en “ons aller” toekomst moeten garanderen. Na de verkiezingen zullen ze op zoek gaan naar een stabiele regeringscoalitie om ze door te voeren. Dat is nog niet zo gemakkelijk. Ze kunnen niet meer steunen op de PvdA. Wilders is geen stabiele factor, zoals de ervaring met de LPF in 2003 heeft laten zien. Wel zullen ze zijn steun goed kunnen gebruiken.

De arbeidersbeweging in Nederland moet, net als in veel andere landen, weer worden opgebouwd in termen van programma, ideeën, revitalisering van de organisaties en strijdbaarheid (er waren al goede voorbeelden van, bij AKZO, gemeentes en provincies, etc.). Daar is meer dan een paar maanden voor nodig. De bourgeoisie heeft ook het voordeel dat ze de omvang en de gevolgen van de bezuinigingen in het begin zo vaag mogelijk zal houden. De arbeidersbeweging moet zich verdedigen tegen elke vorm van bezuiniging en duidelijkheid eisen in de komende verkiezingscampagne

De vakbonden zullen onder de aanvallen van de nieuwe regering en de werkgevers onder steeds grotere druk komen te staan om zich te verzetten. De SP heeft zich in de afgelopen periode nogal naar rechts bewogen (geluiden over de PvdA als coalitiepartner kwamen op) maar dat kan anders worden als de SP zich aansluit bij het verzet vanuit de vakbeweging. Met de val van het kabinet in februari, de gemeenteraadsverkiezingen in maart en landelijke verkiezingen eind mei of begin juni gaan we een periode in van grote politieke spanningen, die niet snel zullen verdwijnen. De rechtse partijen zullen hiervan op korte termijn echter waarschijnlijk het meest profiteren, al is dat wel gespreid over verschillende partijen. De PvdA heeft als partij voor de arbeiders al vele jaren geleden afgedaan en de SP verliest zetels ten opzichte van november 2006. De invloed van de arbeidersbeweging in het parlement wordt daarmee verder beperkt.

De maatregelen die de nieuwe regering zal nemen om het kapitalisme overeind te houden over de rug van de arbeidersklasse, zullen echter op den duur verandering brengen in de situatie. Eén ding is zeker: zo’n nieuw kabinet, hoe het er ook uitziet, is binnen de kortste keren immens impopulair.